ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

---

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ

---

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

  

  

Τίτλος: Όταν Δεν Μπορείς να Ζωγραφίσεις
On not Being Able to Paint

Τίτλος: Empowered Psychotherapy:Teaching Self-Processing

Τίτλος: Learning from Our Mistakes

Τίτλος: Όταν Δεν Μπορείς να Ζωγραφίσεις
Αρχικός τίτλος: On not Being Able to Paint
Συγγραφεύς: Marion Milner
Μετάφραση: Αφροδίτη Πουρνάρη
Εκδότης: Ελληνικά Γράμματα, 1998, Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας
Σχολιαστής: Κωνσταντίνος ΤΣΩΛΗΣ Αθανασιάδου 25, Π. Πεντέλη 15236

Η Marion Milner, μία διεθνώς αναγνωρισμένη ψυχαναλύτρια, η οποία τυγχάνει να έχει υπάρξει μέλος του Βρετανικού Συνδέσμου Εικαστικών Θεραπευτών, καθώς επίσης και ερασιτέχνης ζωγράφος, επέλεξε -προκειμένου να αναλύσει το θέμα που φέρει τον τίτλο του κλασικού της πλέον αυτού έργου να μιλήσει για της δικές της προσπάθειες να σχεδιάσει και να ζωγραφίσει.Ο σκοπός της ήταν να ανακαλύψει τον τρόπο, με τον οποίο απελευθερώνεται η δημιουργική φαντασία και να εντοπίσει τους παράγοντες εκείνους, που τόσο συχνά κατορθώνουν να την εμποδίζουν. Πράγματι, σύμφωνα πάντα με την Milner, θα μπορούσε να βρει εύκολα κανείς αντιστοιχίες ανάμεσα στις π που εμποδίζουν τους ελεύθερους συνειρμούς κατά τη ψυχαναλυτική διαδικασία. Στο είδος της σκέψης, στην οποία δεν διακρίνεται ο θεατής από το θέαμα, έχουμε τα χαρακτηριστικά της φαντασίας. Προσωπικά, θα έλεγα ότι η λέξη 'ρέμβη' είναι πολύ πιο αντιπροσωπευτική, διότι δίνει έμφαση στην πλευρά της ονειροπόλησης, δηλαδή, της απουσίας συνειδητής λογικής. Ως εκ τούτου, κατά την ονειροπόληση - σε αντίθεση με αυτό το οποίο συμβαίνει κατά την λειτουργία της φαντασίας - υπάρχει η αναγκαιότητα για ένα προστατευτικό περιβάλλον, εφ' όσον κανείς δεν μπορεί να αισθανθεί απόλυτα ασφαλής, όταν ονειροπολεί.Όπως ακριβώς τα όνειρα είναι απαραίτητα για να διατηρούν τον ύπνο (Freud S.1900;, 8.1900;, με τον ίδιο τρόπο τόσο η συνειδητή, όσο και η ασυνείδητη ονειροπόληση είναι κατ' εξοχήν απαραίτητες λειτουργίες, προκειμένου να μπορεί να διατηρηθεί σε εγρήγορση η αίσθηση της δημιουργικής ύπαρξης. Κατά την Milner - και στο σημείο αυτό, όπως και στη συνέχεια, θα επικαλεστώ το έργο του Donald Winnicott (1971; - το παιχνίδι, το όνειρο και η δημιουργικότητα συνιστούν μία αλληλοδιαδοχή, δηλαδή, ένα συνεχές μέσα στο φάσμα των δυνητικών εμπειριών του εαυτού. Η ψυχαναλυτική εμπειρία έχει αποκαλύψει ότι πολλά από τα εμπόδια που δεν επιτρέπουν στα άτομα να προχωρήσουν δημιουργικά στη ζωή τους, είναι αποτέλεσμα μιας περιβαλλοντικής αποτυχίας να εξασφαλισθούν κατά την παιδική ηλικία οι απαραίτητες προϋποθέσεις για ονειροπόληση. Αυτά τα άτομα, προσκολλούνται απεγνωσμένα σε μία υπερεπένδυση στη σκέχρη, που προσπαθεί μονίμως να διακρίνει τα όρια μεταξύ του εαυτού και του μη-εαυτού. Πρόκειται για μία διάκριση, που συνιστά την μόνη διαθέσιμη προστασία του ατόμου στην ανυπόφορη σύγχυση που το διακατέχει, μεταξύ του τι είναι δικός του εσωτερικός κόσμος και τι ανήκει στην πρώιμη του σχέση. Σαν αποτέλεσμα της έλλειψης στοχαστικής σκέψης, αποκόπτονται από μέσα του τεράστιες περιοχές εμπειρίας. Σύμφωνα με την συγγραφέα, αυτό που ουσιαστικά χρειάζονται αυτά τα άτομα, είναι ένα περιβάλλον που να τους προσφέρει τη δυνατότητα να παραδοθούν με ασφάλεια στην ονειροπόληση που θα τους επιτρέψει την συνέχιση μεταξύ εαυτού και μη-εαυτού. Οι σκέψεις της Milner επάνω στη δημιουργικότητα, την αυταπάτη, το μη-διαχωρισμό αντικειμένου και υποκειμένου και την ικανότητα για συμβολισμό, συμπίπτουν σε πολύ μεγάλο βαθμό με τις ιδέες του Winnicott, ιδιαίτερα όσον αφορά τα μεταβατικά φαινόμενα και το δυνητικό χώρο (1951;. Η συνάντηση των δύο ψυχαναλυτών υπήρξε διαμορφωτική και παραγωγική για αμφότερους (Milner, M..1977;. Ασφαλές περιβάλλον, κατά τη Milner, είναι αυτό που προσφέρει η ψυχανάλυση λόγω του πλαισίου λειτουργίας της. Η ζωγραφική εξασφαλίζει ένα παρόμοιο περιβάλλον, τόσο για το ζωγράφο που δημιουργεί τον πίνακα, όσο και για εκείνον - συμπεριλαμβανομένου του ιδίου του ζωγράφου - που κοιτάζει αυτόν τον πίνακα. Στα άτομα που υποφέρουν από περιβαλλοντική αποτυχία υπάρχει απροθυμία να παραβιασθούν τα καθησυχαστικά όρια της δευτερογενούς διεργασίας και να γίνει αποδεκτό το χάος ως προσωρινό στάδιο (Milner, M. 1957;. Υπάρχει ο φόβος της παλινδρόμησης στη μη-διαφοροποίηση και η δυσπιστία για τις δυνάμεις που θα αναδυθούν αυτόματα και θα επιφέρουν την ίαση. Όντως, κάποιοι από τους κινδύνους που πρέπει να αντιμετωπισθούν για να μπορέσει κανείς να δει όπως βλέπει το μάτι ενός ζωγράφου, αφορούν την κατάσταση της μεταμόρφωσης του εξωτερικού κόσμου. Η συγγραφεύς μας οδηγεί να αντιληφθούμε, ότι αυτό που αποτελεί την ουσία της εμπειρίας, είναι αυτό που εμείς οι ίδιοι προσφέρουμε σε αυτό που βλέπουμε: χωρίς τη δική μας συνεισφορά δεν βλέπουμε τίποτε. Φυσικά, η φαντασία δεν μπορεί να ξεπηδά από το πουθενά! Αυτό που οι ίδιοι έχουμε δημιουργήσει μέσα μας, είναι το ίδιο με αυτό που βρίσκεται έξω μας: το εσωτερικό μας όνειρο και η εξωτερική αντίληψη διαπλέκονται, έτσι ώστε και τα δύο μαζί να ξεπηδούν από μία κοινή πηγή, δηλαδή, από μία πρωταρχική φάση της εμπειρίας κατά την οποίαν αυτά τα δύο δεν ήσαν διαχωρισμένα μεταξύ τους. Αναμφισβήτητα, πρόκειται για μία πρωταρχική τρέλα, την οποία έχουμε όλοι μας ζήσει και στην οποία κατά καιρούς μπορούμε και πρέπει να επιστρέφουμε. Η σχέση του ανθρώπου με τον εξωτερικό κόσμο (όπως και η σχέση ανάμεσα στο ζωγράφο και τον κόσμο; γίνεται βασικά πρόβλημα της δικής του ανθρώπινης ανάγκης για τον άλλον, ένα πρόβλημα αμοιβαιότητας ανάμεσα σε μένα και σε σένα, όπου εγώ και εσύ σήμαινε αρχικά τη δυάδα μητέρα-παιδί. Η σχέση αυτή μπορεί να αποτύχει, είτε από τη στάση των ενηλίκων να μη δίνουν στο βρέφος τον απαραίτητο χρόνο για να εκδηλωθεί η επιθυμία του, είτε από την ανικανότητα τους να επικοινωνήσουν σωστά με αυτό, καθ' όσον εύκολα μπορούν να παραβλέψουν τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης των συναισθημάτων του. Η προσέγγιση της Milner και του Winnicott για την δημιουργικότητα, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι διαφέρει σημαντικά και από εκείνη του Freud, αλλά και από την κλινική άποψη της Hanna Segal. Η άποψη τουFreud. για την καλλιτεχνική δημιουργία και την ζωγραφική ειδικότερα, είναι παρόμοια με την προσέγγιση του στο θέμα των ονείρων και των νευρωτικών συμπτωμάτων (1908;. Στην περίπτωση του Leonardo da Vinci (1910;, η ανάλυση ορισμένων λεπτομερειών βοήθησε τον Freud να σκιαγραφήσει την ασυνείδητη φαντασίωση του καλλιτέχνη. Έτσι, η ζωγραφική έφερε στο φως εκείνο που απωθήθηκε στη συναισθηματική του ζωή. Σίγουρα, θα έλεγα ότι ο Freud απέδειξε ότι τα έργα τέχνης μπορούν να προσφέρουν πρόσβαση στην ασυνείδητη ψυχική ζωή του καλλιτέχνη, έστω κι αν δεν ασχολήθηκε με το να φωτίσει επαρκώς την λεπτομερή σχέση μεταξύ καλλιτέχνη και έργου τέχνης. Σε αντίθεση, η Hanna Segal στο βιβλίο της 'Dreams, Fantasy, Art' (1991;, ενδιαφερόμενη για τις μεμονωμένες λεπτομέρειες του έργου τέχνης και για το ασυνείδητο νόημα τους, έδωσε έμφαση στη σχέση μεταξύ των μεμονωμένων στοιχείων. Η κεντρική ιδέα της Segal, είναι ότι η καλλιτεχνική δημιουργία περιλαμβάνει μια συμπλοκή σύνθεση των προηγουμένως κατακερματισμένων και διασκορπισμένων στοιχείων της. Η φόρμα του έργου τέχνης - σύμφωνα με την έννοια της Αισθητικής - ταυτίζεται με τη λειτουργία αυτών των στοιχείων, όπως αυτά είναι τοποθετημένα σε σχέση μεταξύ τους. Για παράδειγμα, η συγγένεια, ή η αντίθεση των χρωμάτων στη ζωγραφική - παρομοίως και η σχέση των επι μέρους μαζών στη γλυπτική - ορίζουν την αισθητική του πίνακα ή του γλυπτού, αντιστοίχως. Στο σημείο αυτό, η Segal ταυτίζεται με την άποψη των περισσοτέρων συγγραφέων που ασχολήθηκαν με τη θεωρία της Αισθητικής. Επιπλέον, η Hanna Segal υποστηρίζει ότι η καλλιτεχνική δημιουργία εμπλέκεται αναπόφευκτα με την ικανότητα για συμβολισμό και συμφωνεί με την άποψη της Susanne Langer, ότι τέχνη είναι η αναπαράσταση του ανθρωπίνου συναισθήματος. Κτίζοντας επάνω στην ιδέα ότι το σύμβολο συγκροτείται κατά την απουσία, ή την απώλεια του αντικειμένου, υποστηρίζει ότι το αναπαρασταθέν αντικείμενο στη δημιουργική διαδικασία είναι πάντοτε ένα αντικείμενο που έχει καταστραφεί από τις επιθέσεις του υποκειμένου και στη συνέχεια έχει επαναδημιουργηθεί. Ως εκ τούτου, η δημιουργική πράξη είναι πάντοτε μία δραστηριότητα που κατευθύνεται από την ενοχή ή την φροντίδα ή και τα δύο: πρόκειται για μία απόπειρα αποκατάστασης του αντικειμένου μέσα στη σκέψη και της ανακατασκευής του από τα διασκορπισμένα και καταστραμμένα μέρη του. Η Milner και ο Winnicott τοποθετούν την δημιουργικότητα στην περίοδο που προηγείται της βίωσης της μητέρας ως πλήρως διαχωρισμένου αντικειμένου. Επομένως, η καταστρεπτικότητα και η επανόρθωση δεν μπορεί να έχουν την σημασία που θα είχαν στην μετέπειτα ανεξάρτητη πορεία του ατόμου. Τοποθετούν τη δημιουργικότητα σε μία περισσότερο θεμελιώδη εμπειρία, η οποία ανήκει σε πρωιμότερο στάδιο της συναισθηματικής εξέλιξης. Σ' αυτό το στάδιο, η κατάλληλη μητρική φροντίδα και η ενσυναίσθηση είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για να διευκολυνθούν οι συνθήκες οργάνωσης του Εγώ και της εγκαθίδρυσης της αίσθησης του εαυτού. Αυτό καθίσταται δυνατό μόνο μέσω της εγγύησης της συνέχειας της ύπαρξης, η οποία προέρχεται από το ζεύγος μητέρα-βρέφος.Όσον αφορά τη ψυχαναλυτική δια μάχη στο κατά πόσον η δημιουργικότητα επιδιώκει να διατηρήσει στον εξωτερικό κόσμο αυτό που κάποιος έχει αγαπήσει (FREUD, S. 1915; ή, να επανορθώσει αυτό που έχει πληγώσει και καταστρέψει (Κlein, Μ. 1948;, αυτοπαρουσιάζεται ως θέμα κεντρικής σημασίας στα ελεύθερα σχέδια της Milner.'’λλωστε', γράφει η ίδια, 'υπήρχε αυτή η άλλη όψη της λειτουργίας της ζωγραφικής που έπρεπε να εξετασθεί και η οποία είναι ακόμη πιο πρωτόγονη και που παρουσιάστηκε στη σειρά των σχεδίων μου με θέμα τη Γη. Αυτά με είχαν κάνει να υποπτευθώ ότι η ζωγραφική προχωρά βαθύτερα στις ρίζες απ' ό, τι η απόδοση αθανασίας στους χαμένους έρωτες κάποιου, και ότι πηγαίνει κατ' ευθείαν πίσω, στο στάδιο εκείνο όπου κάποιος δεν έχει βρει μία αγάπη για να τη χάσει'. Κατά την άποψη του Folett (1930; ' αναζητούμε κάτι που δεν υπάρχει δεν είμαστε πρόθυμοι να αντιμετωπίσουμε τη ζωή όπως είναι'. Σ' αυτό λέει η Milner 'η απάντηση ασφαλώς είναι ότι ψάχνουμε για κάτι που δεν υπάρχει ως αντικειμενική πραγματικότητα, ακριβώς επειδή υπάρχει ως υποκειμενική πραγματικότητα. Και συνεχίζει πιο κάτω: .[ο Folett ] δεν ασχολήθηκε με εκείνη τη λειτουργία των δημιουργικών τεχνών, χάρη στην οποία ένα σπίτι μπορεί να τελειώνει, έστω κι αν είναι στα μισά του δρόμου με την εξωτερική πραγματικότητα. Αυτή είναι η δουλειά την οποία κάνουν οι τέχνες, καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας, επιτελούν το ρόλο που στην παιδική μας ηλικία έπρεπε να παίξει ένας άνθρωπος τη λειτουργία του να εξασφαλίζουν μία αστείρευτη πηγή ανανέωσης και επέκτασης των ψυχικών μας δυνάμεων'.Η επικρατούσα άποψη στους κύκλους των ψυχαναλυτών για τη λειτουργία της τέχνης είναι η απόδραση από τη επίγνωση της διαφοράς μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού ή, μεταξύ επιθυμίας και πραγματικότητας. Πολλοί δε, εξεπλάγησαν διαβάζοντας το βιβλίο αυτό της , διότι είδαν ότι μία ψυχαναλύτρια, μετά από προσεκτική έρευνα, έφθασε στο συμπέρασμα ότι η αυταπάτη της εκπλήρωσης της επιθυμίας μπορεί να αποτελεί την ουσιαστική βάση για την πραγματική αντικειμενικότητα. Διότι, ό, τι είναι αυταπάτη, όταν το βλέπουμε απ' έξω, παύει να είναι αυταπάτη, όταν το βλέπουμε από μέσα. Η διαδικασία με την οποία ο εσωτερικός κόσμος γίνεται πραγματικός με εξωτερική φόρμα αποτελεί τη βάση, όχι μόνο για την εσωτερική αντίληψη, αλλά και για την αληθινή αντίληψη του περιβάλλοντος.Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την εκπαίδευση (η πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου σχεδιάστηκε για εκπαιδευτικούς;. Η συγγραφεύς υπενθυμίζει στους ψυχαναλυτές και τους δασκάλους ότι η απλή διδασκαλία δεν είναι αρκετή. Κάθε μαθητής και κάθε άνθρωπος πρέπει να αναδημιουργεί αυτό το οποίον διδάσκεται, διότι ο άνθρωπος αναπτύσσεται μέσω της εμπειρίας του. Στα παραρτήματα της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου της, η Milner συσχετίζει τα ευρήματα της με τις ψυχαναλυτικές ιδέες για τη δημιουργικότητα καιδιατυπώνει το ερώτημα περί του είδους της οντότητας που παράγεται με τη μέθοδο των ελεύθερων σχεδίων της:'... μπορώ να δεχθώ την ιδέα ότι ένα έργο τέχνης είναι απαραίτητα και πρωταρχικά ένα σύμβολο... Μπορούσα να δω τον καλλιτέχνη ως καλλιτέχνης κατασκευάζει κιβωτούς για να στεγάσει το πνεύμα.Έτσι, σε γενικές γραμμές, αυτό που ο ζωγράφος αντιλαμβάνεται και αποδίδει με μη λεκτικά σύμβολα, είναι η εκπληκτική εμπειρία της αίσθησης του να είναι κανείς ζωντανός, η γνώση της εμπειρίας εκτων έσω το να είναι ένα κινούμενο ζωντανό σώμα στο χώρο, με την ικανότητα να συνάπτει σχέσεις με άλλα αντικείμενα μέσα στο χώρο. Και σ' αυτή την εμπειρία του να είναι κανείς ζωντανός, εμπεριέχεται η ίδια η εμπειρία της δημιουργικής διαδικασίας καθ' εαυτής.Ασφαλώς, για τον αναλυτή, σε ορισμένα στάδια της ανάλυσης ενός καλλιτέχνη, η σπουδαιότητα των έργων του ίσως είναι το χαμένο αντικείμενο που το έργο αναδημιουργεί αλλά για τον καλλιτέχνη ως καλλιτέχνη περισσότερο, παρά ως ασθενή, και για οποιονδήποτε ανταποκρίνεται στη δουλειά του, θεωρώ ότι το ουσιαστικό είναι το καινούργιο πράγμα που έχει δημιουργήσει -το καινούργιο κομμάτι του εξωτερικού κόσμου-, το οποίο αυτός έχει κάνει σημαντικό και αληθινό, προικίζοντας το με μία μορφή'. Στο κεφάλαιο για τα βρεφικά πρότυπα της δημιουργικότητας, η Milner αναφέρεται στη θέση της ψυχανάλυσης λέγοντας, ότι τα βρέφη, μετά τη διάψευση της επιθυμίας τους να δημιουργήσουν τα πάντα, προβάλλουν αυτή την παντοδυναμία τους στους γονείς τους. Στην συνέχεια, αυτά ανακαλύπτουν την πραγματική δημιουργική ικανότητα των γονέων τους και η επιθετικότητα τους απορρέει από τη ζήλια τους για τη σχέση αγάπης αυτών. Στη συνέχεια γράφει: Είναι δεδομένο για τη ψυχαναλυτική θεωρία ότι το παιδί έχει τη φαντασίωση πως μέσα του εμπεριέχει τους γονείς του σε κάποιου είδους σχέση, μία σχέση στην οποία το παιδί επιδιώκει να αισθανθεί ότι μπορεί να την ελέγξει με παντοδυναμία... Αλλά η φαντασίωση αυτή δεν είναι μόνο βαθιά συνδεδεμένη με τον αυνανισμό, φαίνεται να χρησιμεύει επίσης ως προλεκτικό σύμβολο ώστε να σκεφθεί τις δικές του δημιουργικές ικανότητες...Το κλινικό υλικό δείχνει ότι τα σύμβολα που χρησιμοποιούνται για το συλλογισμό της δημιουργικής διαδικασίας μέσα στον εαυτό, έχουν προέλθει, ποικιλοτρόπως, από τα στάδια του ενδιαφέροντος για διαφορετικές πλευρές της σωματικής εμπειρίας. Για παράδειγμα ας πάρουμε .... το στάδιο στο οποίο ανήκει το άνοιγμα των ματιών, το οποίο γίνεται αισθητό ως εντολή της δημιουργίας κατά τη ρήση 'Γεννηθήτω Φως!', από την οποία προέκυψε η ύπαρξη φωτός ή, το στάδιο στο οποίον ανήκει το άνοιγμα του στόματος, το οποίον σήμαινε τη δημιουργία της θηλής που το γέμιζε'. Η μελέτη του έργου της Milner αποκαλύπτει την εικόνα του ψυχαναλυτικού της χώρου ως έναν ασφαλή, μεταβατικό χώρο όπου η δημιουργικότητα γίνονταν δυνητική κατάσταση. Οι κλινικές παρουσιάσεις της περιλαμβάνουν περιγραφές παιχνιδιού και σχεδίου. Μπορεί κανείς να μελετήσει την τεχνική της διαβάζοντας, για παράδειγμα, την περίπτωση της Susan στο 'The Hands of the Living God' (1988; ή, την τεχνική της με το παιχνίδι στο 'The Role of Illusion in Symbol Formation' (1952;. Η ίδια εθεωρείτο εξαιρετική κλινικός και ο τρόπος γραφής της δείχνει έναν οξυδερκή παρατηρητή, που καταδύεται στις ρίζες της ανθρώπινης ύπαρξης. Όσον αφορά τη συγγραφή του βιβλίου της "Όταν Δεν Μπορείς να Ζωγραφίσεις', αυτό, αποτελεί από μόνο του μία περιπέτεια δημιουργικότητας. Έτσι εύχεται κανείς κάτι παρόμοιο και για τον αναγνώστη, συμπεριλαμβανομένου και του ιδίου του του εαυτού.

Επιστρέψατε στα Περειχόμενα

Τίτλος: Empowered Psychotherapy: "Teaching Self-Processing"
Συγγραφεύς: Robert Langs
Εκδότης: Karnac Books Publications, London
Σχολιαστής:Κωνσταντίνος ΦΥΣΣΑΣ, Παπάγου 26, Χαλάνδρι 15234
e-mail : konstantinosf@pathfinder.gr

T ο βιβλίο αυτό αφορά κατά κύριο λόγο τους επικοινωνιακούς ψυχοθεραπευτές, που έχουν βασικές γνώσεις επάνω στη θεωρία και τη τεχνική της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας. Παρουσιάζει όμως ενδιαφέρον και για θεραπευτές άλλων θεωρητικών προσεγγίσεων. Στο βιβλίο αυτό, ο Langs παρουσιάζει με μεγάλη λεπτομέρεια και σχολαστικότητα, ένα παρακλάδι της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, που το ονομάζει ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία ή αυτό-επεξεργαοία 1 (Empowered Psychotherapy και Self processing, αντίστοιχα;, που σαν σκοπό έχει την δυνατότητα του καθένα μας, να μάθει να αναγνωρίζει ασυνείδητες διεργασίες και τη σημασία που αυτές έχουν, στη συναισθηματική μας ζωή. Πριν όμως αναφερθούμε αναλυτικά στο βιβλίο, είναι σημαντικό να παραθέσουμε μερικά στοιχεία για το έργο του Robert Langs, στοιχεία τα οποία είναι σημαντικά για την πληρέστερη κατανόηση της θεωρίας και της τεχνικής του. Ο Robert Langs, ψυχαναλυτής και 'πατέρας' της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, γεννήθηκε το 1928 στη Νέα Υόρκη. Σπούδασε ιατρική και κατόπιν ψυχιατρική, και το 1959 ξεκίνησε την ψυχαναλυτική του εκπαίδευση στο συντηρητικό Downstate Psychoanalytic Institute του Μπρούκλιν, όπου την ολοκλήρωσε το 1969. Οι πρώτες του έρευνες και δημοσιεύσεις, αφορούσαν εμπειρικές εργασίες σχετικά με τα όνειρα, τις πρώιμες μνήμες και την ψυχολογική επίδραση του LSD. Κατόπιν έστρεψε την προσοχή του στα καθημερινά κατάλοιπα (day residues; και τον τρόπο που αυτά επηρεάζουν την ανάκληση των ονείρων. Μέσα από την μελέτη πολλών ψυχοθεραπευτικών συνεδριών, ο Langs κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το υλικό που παρουσιάζουν οι ασθενείς του δεν μπορεί να γίνει κατανοητό, αν ο θεραπευτής δεν λάβει υπ' όψιν του τον ρόλο της συμπεριφοράς του και το αντίκτυπο που αυτή έχει στον ασθενή. Ο Lothane (1980; περιγράφει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την θεωρία του Langs: Το καθημερινό κατάλοιπο είναι το ερέθισμα και το όνειρο είναι η αντίδραση. Αν αντικαταστήσουμε το καθημερινό κατάλοιπο με τις πράξεις και την συμπεριφορά του ψυχοθεραπευτή και τον τρόπο που αυτά επηρεάζουν τον ασθενή, τότε έχουμε την ουσία την μεθοδολογίας του Langs. Ο Langs μιλάει για συγκεκριμένες πράξεις και συμπεριφορές του θεραπευτή, χρησιμοποιώντας τον όρο "θεραπευτικό πλαίσιο". Το θεραπευτικό πλαίσιο είναι οι κανόνες που διέπουν τη σχέση και τις υποχρεώσεις του θεραπευτή αλλά και του θεραπευομένου. Κάθε παρέκκλιση του θεραπευτή από το θεραπευτικό πλαίσιο, έχει σαν αποτέλεσμα μία αντίδραση από τη μεριά του θεραπευομένου. Αν για παράδειγμα ο θεραπευτής αργοπορήσει σε μια συνεδρία και ο ασθενής παρουσιάσει μία ιστορία ή ένα όνειρο που σαν θέμα έχει την αναξιοπιστία, τότε το υλικό του ασθενή πρέπει να εξηγηθεί, σύμφωνα με την επικοινωνιακή θεωρία, σαν μία ιστορία που δείχνει με κωδικοποιημένο τρόπο την επίπτωση της αργοπορίας του θεραπευτή στον ασθενή. Αξίζει να σημειωθεί, ότι η αντίδραση του ασθενή, δεν αποτελεί μεταβίβαση, καθώς ο ορισμός της μεταβίβασης, σύμφωνα με τον Greenson (1967;, εμπεριέχει την έννοια της μη καταλληλότητας της αντίδρασης, της έντασης του αισθήματος, της αμφιθυμίας, της ιδιοτροπίας και της εμμονής. Ο ασθενής αντιδρά σ' ένα πραγματικό γεγονός {και όχι σε μία φαντασίωση} με μία ιστορία που δείχνει την επίπτωση μιας συμπεριφοράς στον ψυχισμό του. Ένα ακόμα βασικό στοιχείο της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, είναι το θέμα της επιβεβαίωσης των ερμηνειών. Μία επικοινωνιακή ερμηνεία δεν μπορεί να κριθεί σαν σωστή ή λανθασμένη, εποικοδομητική ή μη εποικοδομητική, χωρίς την αντίδραση του ασθενή. Ο επικοινωνιακός θεραπευτής ακούει το ασυνείδητο του ασθενή, όπως αυτό εκφράζεται μέσα από τα όνειρα και τις ιστορίες του. Αφού ο θεραπευτής έχει εκφράσει μία ερμηνεία, που συνδυάζει την ιστορία του ασθενή με τη συμπεριφορά του θεραπευτή, θα πρέπει να περιμένει για μία ιστορία που να επιβεβαιώνει ή να διαψεύδει την ερμηνεία. Μία ιστορία με θετική χροιά, σημαίνει ότι η ερμηνεία ήταν σωστή, μία ιστορία με αρνητική χροιά σημαίνει ότι η ερμηνεία ήταν λάθος. Η επιβεβαίωση της ερμηνείας από το συνειδητό, δεν αποτελεί κριτήριο για την ορθότητα της ερμηνείας. Η επικοινωνιακή προσέγγιση στο θέμα της επιβεβαίωσης των ερμηνειών είναι πάρα πολύ σημαντική, καθώς το θέμα αυτό έχει απασχολήσει και εξακολουθεί να απασχολεί την ψυχανάλυση. Όπως ήταν φυσικό, όλα τα παραπάνω, έμελλε να προκαλέσουν έντονες αντιδράσεις στην ψυχαναλυτική κοινότητα. Ο James Grotstein στον πρόλογο του βιβλίου χαρακτηρίζει τον Langs σαν το κακό παιδί (enfant terrible - της ψυχανάλυσης;, επειδή ο θεραπευτής από θεατής έγινε συμπρωταγωνιστής στην θεραπευτική διαδικασία. Υπό το πρίσμα της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, ο ρόλος του θεραπευτή, είναι να προσφέρει ερμηνείες που δείχνουν τον τρόπο που η συμπεριφορά του έχει αντίκτυπο στο υλικό του ασθενή. Έχοντας εδραιώσει την επικοινωνιακή ψυχοθεραπεία μέσα από πολλά βιβλία και διαλέξεις, ο Langs έγραψε το βιβλίο "Decoding your Dreams" (1988;. Η ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία, προέκυψε μέσα από τα σεμινάρια για την αποκωδικοποίηση των ονείρων, τα οποία είχαν σαν στόχο να εξηγήσουν τις ασυνείδητες διεργασίες και τον τρόπο αντίδρασης σε εξωτερικά ερεθίσματα. Το βιβλίο "Empowered Psychotherapy" προέκυψε από αυτά τα σεμινάρια και αφορά κυρίως την χρήση της επικοινωνιακής θεωρίας σε ομάδες. Το βιβλίο είναι ευκολοδιάβαστο, με πολλά και αναλυτικά κλινικά παραδείγματα για την καλύτερη κατανόηση της θεωρίας. Ο συγγραφέας έχει την ικανότητα να προβλέπει τα ερωτήματα του αναγνώστη και να δίνει απαντήσεις και διευκρινίσεις. Παρόλο που η κατανόηση του βιβλίου δεν προϋποθέτει γνώσεις επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, καλό θα ήταν ο αναγνώστης να έχει διαβάσει προγενέστερα βιβλία του συγγραφέα, για να μπορέσει να παρακολουθήσει και να αξιολογήσει σε μεγαλύτερο εύρος την σημασία της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας. Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στη εξέλιξη και στο σκοπό της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας. Το δεύτερο μέρος δίνει έμφαση στους μηχανισμούς επικοινωνίας και ειδικότερα στον τρόπο που ο θεραπευτής ακούει το υλικό και στον τρόπο που διαμορφώνει τις ερμηνείες του. Το τελευταίο μέρος, που αποτελεί και το μεγαλύτερο μέρος το βιβλίου, αφορά την τεχνική της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας. Τι είναι όμως η ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία ή αυτό-επεξεργασία και ποιος είναι ο σκοπός της; Επιγραμματικά, θα έλεγα ότι είναι η εκμάθηση μια τεχνικής ή αλλιώς μιας μεθόδου, για να αναγνωρίζουμε και να αντιμετωπίζουμε συναισθηματικές συγκρούσεις, έτσι ώστε να μπορέσουμε να γίνουμε οι ίδιοι θεραπευτές του εαυτού μας. Ο σκοπός της είναι να θεραπεύσει τις συναισθηματικές δυσλειτουργίες, να προσφέρει ένα νέο τρόπο κατανόησης των συναισθηματικών διεργασιών του νου, και να λειτουργήσει προληπτικά στον σχηματισμό συμπτωμάτων. Σύμφωνα με τον Langs, η ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις. Σε ομάδα (θεραπευτής και 4 έως 8 'μαθητές';, σε δυαδική σχέση (θεραπευτής και ένας 'μαθητής'; και σε ατομική βάση (αυτό-επεξεργασία, χωρίς θεραπευτή;. Ο σκοπός και το αποτέλεσμα των τριών κατευθύνσεων είναι κοινός, η κατανόηση των ασυνείδητων λειτουργιών μας. O Langs θεωρεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν από την ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία, αλλά υπάρχουν και ορισμένες ομάδες ανθρώπων που δεν είναι κατάλληλοι για την συγκεκριμένη προσέγγιση. Αυτοί είναι ψυχωσικοί ασθενείς, ασθενείς που λαμβάνουν αντι-ψυχωσικά φάρμακα, και άνθρωποι που έχουν εκτεθεί από πολύ νωρίς στο θάνατο συγγενικών τους προσώπων. Αυτές οι κατηγορίες ασθενών, δεν μπορούν να λειτουργήσουν σε ένα πλαίσιο ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας, καθώς τα επίπεδα άγχους στις συνεδρίες είναι πολύ υψηλά και εξαιτίας αυτού δεν μπορούν να λειτουργήσουν δημιουργικά. Το θεραπευτικό πλαίσιο της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας αποτελείται από τα παρακάτω στοιχεία:

1. O χώρος των συνεδριών πρέπει να είναι ιδιωτικός (να μην γίνεται χρήση του χώρου από άλλους θεραπευτές; και πολύ καλά ηχομονωμένος. Ο χώρος πρέπει να είναι ο ίδιος για κάθε συνεδρία.
2. Οι μαθητές δεν θα πρέπει να γνωρίζονται μεταξύ τους.
3. O θεραπευτής πρέπει να λαμβάνει υπ' όψιν του ότι η ενδυναμωμένη ψυχοθεραπεία σε ομάδα, είναι μία παρέκκλιση (λόγω της έλλειψης εμπιστευτικότητας; από το θεραπευτικό πλαίσιο, και θα πρέπει να μην ξεχνά αυτή την παρέκκλιση όταν προσφέρει ερμηνείες.
4. Θα πρέπει να υπάρχει απόλυτη εμπιστευτικότητα.
5. Όλοι πρέπει να κάθονται σε καρέκλες, και ο θεραπευτής πίσω από ένα γραφείο.
6. Υπάρχει προκαθορισμένη και σταθερή αμοιβή.
7. Υπάρχει προκαθορισμένη και σταθερή διάρκεια της κάθε συνεδρίας.
8. Δάσκαλος και μαθητές δεν θα πρέπει να έχουν κοινωνικές επαφές, εκτός των συνεδριών.
9. Γίνεται προσπάθεια να ακολουθούνται οι διαδικασίες σε κάθε ομάδα.
10. Καλό θα ήταν να αποφεύγεται η σωματική επαφή, μεταξύ δασκάλου και μαθητών.

Σύμφωνα με την θεωρία της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας, κάθεπαρέκκλιση από το θεραπευτικό πλαίσιο θα έχει επίπτωση στο υλικό που ο 'μαθητής' θα διαλέξει να αφηγηθεί. Η ιστορία που θα αφηγηθεί, θα δείχνει με κωδικοποιημένο τρόπο, την παρέκκλιση από το θεραπευτικό πλαίσιο. Μένοντας πιστός στις αρχές της επικοινωνιακής ψυχοθεραπείας, ο Langs, υποστηρίζει ότι οι παρεκκλίσεις του θεραπευτή είναι αυτές που λειτουργούν καταλυτικά για την διαμόρφωση της ιστορίας, αλλά και για την επεξεργασία της ιστορίας. Η διαδικασία και τα βασικά στοιχεία της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας ή αυτό-επεξεργασίας θα μπορούσαν να περιγραφούν ως εξής: Ο 'θεραπευτής' 'δάσκαλος' ξεκινάει την 'τάξη' (που καλό είναι να μην υπερβαίνει τα 8 άτομα; που έχει χρονική διάρκεια δυο ωρών. Σε μικρό χρονικό διάστημα εξηγεί την διαδικασία, λέγοντας ότι τοπεριεχόμενο της συνεδρίας είναιεμπιστευτικό, εξηγεί την βασική λειτουργία του ανθρώπινουνου σύμφωνα με την θεωρία2 και ζητά από τους μαθητές να ξεκινήσουν, αναφέροντας τα όποιαθέματα τους απασχολούν. Κατόπιν, ένας μαθητής (διαφορετικός σε κάθε συνεδρία;αναλαμβάνει τον ρόλο του αφηγητή. Ο αφηγητής θα αναφέρει ένα όνειρο ή μία ιστορία, μεόσο το δυνατόν περισσότερες λεπτομέρειες. Καθ' όλη την διάρκεια της αφήγησης και τωνερωτημάτων των άλλων μελών του μαθήματος, ο δάσκαλος είναι σιωπηλός και ακούει μεπροσοχή όλο το υλικό, δίνοντας όμως περισσότερη προσοχή στα στοιχεία της κάθε ιστορίας,στο θέμα της κάθε ιστορίας, σε συμβάντα ('triggers', τα οποία είναι οι παρεκκλίσεις απότο ασφαλές πλαίσιο; και στους δείκτες ("indicators" τα οποία έχουν δυο βασικές μορφές,συμπτώματα και άμυνες;. Κατόπιν, θα ζητήσει από τον αφηγητή, αν δεν το έχει κάνει ήδημόνος του, να κάνει συνειρμούς με τα πιο βασικά στοιχεία του ονείρου ή της ιστορίας, ταοποία και αυτά θα πρέπει να έχουν τη μορφή ιστορίας. Αντίθετα με την κλασσικήεπικοινωνιακή ψυχοθεραπεία όπου ο θεραπευτής δεν ζητάει συνειρμούς, στην ενδυναμωμένηψυχοθεραπεία ζητάει συνειρμούς, που τεχνικά λέγονται 'καθοδηγούμενοι συνειρμοί ('guidedassociations';. Ο Langs υποστηρίζει ότι οι καθοδηγούμενοι συνειρμοί είναι πολύ πλούσιοισε μηνύματα, αλλά δυστυχώς δεν εξηγεί για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό. Αυτό αποτελεί ένα θέμα στο οποίο ο συγγραφέας θα έπρεπε να εμβαθύνει περισσότερο, προκειμένου να γίνουν αντιληπτές οι διαφορές ανάμεσα στους αυθόρμητους και στους καθοδηγούμενους συνειρμούς.Οι μαθητές, με την βοήθεια του δασκάλου προσπαθούν να επεξεργαστούν το όνειρο ή την ιστορία του αφηγητή, λαμβάνοντας υπ' όψιν τους τα παρακάτω στοιχεία: τα θέματα των ιστοριών, τις παρεκκλίσεις από το θεραπευτικό πλαίσιο και τους δείκτες που όπως έχουμε προαναφέρει μπορεί να είναι συμπτώματα ή άμυνες. Ο σκοπός είναι η ομάδα να διαμορφώσει μία ερμηνεία που θα έχει την παρακάτω βασική μορφή: 'Σήμερα μιλήσαμε για το θέμα Α, το οποίο συνδέεται με την παρέκκλιση Χ και αυτό ήταν που προκάλεσε τα συμπτώματα Υ'. Αυτή η ερμηνεία αποτελεί μία υπόθεση, και οι αφηγήσεις που θα ακολουθήσουν θα επιβεβαιώσουν ή θα διαψεύσουν την ερμηνεία. Ο Langs υποστηρίζει ότι η διαδικασία της ενδυναμωμένης ψυχοθεραπείας είναι εκπαιδευτική, αλλά και θεραπευτική. Ποια είναι όμως τα στοιχεία εκείνα που θεραπεύουν, τι είναι αυτό που κάνει τους συμμετέχοντες σε μία τέτοια διαδικασία πιο 'υγιείς'; Σύμφωνα με τον Langs, η αυτο-επεξεργασία των ονείρων ή των ιστοριών και η σύνδεση τους με τις παρεκκλίσεις από το θεραπευτικό πλαίσιο (triggers; και τους δείκτες (indicators;, αποτελούν το δρόμο για την κατανόηση της λειτουργίας του ασυνείδητου νου. Μέσω των συνεδριών, οι συμμετέχοντες μαθαίνουν τον τρόπο που αντιδρά το ασυνείδητο τους σε εξωτερικά ερεθίσματα, και η κατανόηση αυτή λειτουργεί θεραπευτικά, αλλά και προληπτικά. Ο ισχυρισμός όμως της πρόληψης είναι αυθαίρετος και δεν μπορεί να τεκμηριωθεί, καθώς δεν υπάρχουν μελέτες ή στοιχεία που να υποστηρίζουν αυτό τον ισχυρισμό. Όσο κι αν κάποιος διαφωνεί με την συγκεκριμένη θεωρία και τεχνική, πρέπει να αναγνωρίσει την προσπάθεια του Langs να διαμορφώσει μία τεχνική που σκοπό έχει την αυτο-επεξεργασία. Απ' όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει άλλη προσπάθεια για μία συστηματοποιημένη τεχνική αυτό- επεξεργασίας, στον χώρο της ψυχανάλυσης. Συμπερασματικά, η μεθοδολογία και η τεχνική που περιγράφει ο Langs είναι ένα πεδίο όπου ο μαθητής έχει την ευκαιρία να αποκωδικοποιήσει το ασυνείδητο του και τον τρόπο που αυτό επικοινωνεί, αντιλαμβάνεται και αντιδρά στις εσωτερικές και εξωτερικές συγκρούσεις. Το βασικό μήνυμα του βιβλίου είναι αισιόδοξο, γιατί μαθαίνει στον κάθε άνθρωπο πώς να γίνει ο θεραπευτής του εαυτού του. Η διαδικασία δεν είναι εύκολη, απαιτεί πειθαρχεία, προσήλωση και ενθουσιασμό. Προσωπικά, γοητεύτηκα από τον τρόπο γραφής και τις νέες ιδέες του Langs, που προσεγγίζουν ένα θέμα που για πολλούς θεωρείται taboo, αυτό της αυτο-επεξεργασίας. Οι θεωρίες του μπορεί να χαρακτηριστούν ριζοσπαστικές και επαναστατικές, αλλά σίγουρα αποτελούν κάτι νέο και σημαντικό στο χώρο της ψυχανάλυσης, επειδή μας κάνουν να σκεφτόμαστε το ρόλο και τη λειτουργία του ασυνείδητου, σαν ένα 'όργανο' που έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται και να επικοινωνεί με ακρίβεια με την πραγματικότητα, και όχι σαν μία "δεξαμενή" από πρωτόγονα ένστικτα.

1. Ο Langs διαχωρίζει την αυτο-ανάλυση από την αυτο-επεξεργασία. Κατά τον Langs, το υλικό που παρουσιάζει ο ασθενής, δεν πρέπει να αναλύεται σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, αλλά πρέπει να συσχετίζεται με άλλο ασυνείδητο υλικό. Για τον παραπάνω λόγο ο Langs χρησιμοποιεί τον όρο αυτο-επεξεργασία (self processing; και όχι τον όρο αυτο-ανάλυση (self analysis;.
2. Η επικοινωνιακή θεωρία για τη λειτουργία του νου, υποστηρίζει ότι υπάρχουν δυο συστήματα τα οποία επεξεργάζονται πληροφορίες από τον εξωτερικό κόσμο. Το συνειδητό σύστημα που χαρακτηρίζεται από την λογική και από την ικανότητα να αναφέρει άμεσα τις πληροφορίες που έχει διαχειρισθεί και το ασυνείδητο σύστημα που διαχειρίζεται συναισθηματικές πληροφορίες, με μεγάλη ταχύτητα και ακρίβεια, και έχει την ικανότητα να μεταφέρει αυτή την πληροφόρηση με έμμεσο και κωδικοποιημένο τρόπο μέσα από ιστορίες. Όταν αυτές οι ιστορίες αποκωδικοποιηθούν, τότε καταλαβαίνουμε την συναισθηματική επίδραση του περιβάλλοντος (και του θεραπευτή; στον ψυχισμό του ανθρώπου. Το μοντέλο είναι βασισμένο στο τοπογραφικό μοντέλο του Freud, όπως αυτό περιγράφεται στο κεφάλαιο επτά της Ερμηνείας των ονείρων". Περισσότερα για το επικοινωνιακό μοντέλο του νου μπορείτε να βρείτε στις βιβλιογραφικές αναφορές, στο τέλος αυτού του άρθρου.

Επιστρέψατε στα Περειχόμενα

Τίτλος:Learning from Our Mistakes
Συγγραφεύς:Patrick Casement
Εκδότης: Brunner Routledge, 2002
Σχολιαστής:
Βασίλειος ΜΑΟΥΤΣΟΣ
Καραϊσκάκη 43 - Κεφαλάρι, Κηφισιά 145 62
e-mail : vam@otenet.gr

Αυτό το οποίον πάντοτε με συνεπαίρνει με το γραπτό λόγο του Patrick Casement είναι η συνέπεια του λόγου του με την κλινική του δουλειά καθώς επίσης η, κατά τη γνώμη μου, βαθιά του πεποίθηση ότι υπάρχει 'πρόβλημα' στο χώρο της ψυχανάλυσης το οποίον υπερβαίνει την επί μέρους διαφωνία ή διαφορετικότητα σε επίπεδο απόψεων ή σχολών. Η συμβολή του στο 'πρόβλημα' αυτό έχει επιλέξει να γίνεται μέσα από το κλινικό και εποπτικό παράδειγμα που δείχνει έμπρακτα ο ίδιος.
Νομίζω ότι ξεκινώντας από το σημείο εκκίνησης μιας καθ' εαυτού Βρετανικής ανθρωπιστικής παιδείας και με επίκεντρο την προσπάθεια υλοποίησης των συμπερασμάτων που μετά από μελέτες δεκαετιών έχουν εξαχθεί επί του θέματος της αντιμεταβίβασης και της προβλητικής ταύτισης, ο (Casement στο βιβλίο του αυτό -όπως και στα προηγούμενα (On Learning from the Patient {1985}; και Further Learning from the Patient {1990}; - μας προσφέρει την ευκαιρία να νιώσουμε για άλλη μια φορά τον ψυχαναλυτή 'άνθρωπο'. Εννοώ, τον ψυχαναλυτή εκείνο που συμπάσχει με τον ασθενή του, που δεν ανέχεται να ασχολείται με πράγματα που δεν τα εννοεί κατά την διάρκεια της συνεδρίας με τον αναλυόμενο και που είναι σε θέση να μην διακατέχεται από ιατροκεντρικές ψυχαναλυτικές προκαταλήψεις.
Ο Casement μας μιλάει για τον θεραπευτή ο οποίος πρέπει να μπορεί να αναγνωρίζει ότι δεν γνωρίζει. Ο θεραπευτής αυτός είναι έτοιμος ανά πάσα στιγμή να του συμβεί μία καινούργια ψυχική συνεύρεση με τον ασθενή του. Αυτό όμως προϋποθέτει το όχι-δόγμα: την έλλειψη έμμονων ιδεών σε θεωρητικά σχήματα. Κι αν αυτό από μόνο του ακούγεται δογματικό η πληθώρα των κλινικών του παραδειγμάτων πείθει τον αναγνώστη περί της ουσιαστικής γνησιότητας του λόγου του.
Η θέση του αυτή νομίζω ότι ενισχύεται ακόμη περισσότερο απ' το γεγονός ότι ο Patrick Casement ποτέ δεν ισχυρίστηκε ότι είναι ο Φροϋδικός αναλυτής που βασίζει το κλινικό του έργο στη συστηματικότητα της μετα-ψυχολογικής θεωρίας. Εντούτοις, θα πρέπει να επισημάνω ότι όσο κι αν ο ίδιος φαίνεται να αντιπαθεί ταμπέλες και χαρακτηρισμούς δεν παύει να είναι ο 'διαπροσωπικός' (Greenberg J., Mitchell S. 1983; αναλυτής, με σταθερές τις πεποιθήσεις του πάνω στην καθοριστική επίδραση που έχουν οι πρώιμες -αλλά και μεταγενέστερες- σχέσεις στην ανθρώπινη ψυχοπαθολογία.
Όμως, για έναν ψυχαναλυτή που επί μακρόν έχει ζήσει από πολύ κοντά τις ατελέσφορες προσπάθειες διανοουμενισμού, ακαδημαϊσμού και νωθρότητας της ψυχαναλυτικής σκέψης, θα πρέπει να δεχτούμε ότι η ευγενής επιμονή του να προσέχουμε τα 'λάθη' μας κατά την άσκηση του ψυχαναλυτικού ή ψυχοθεραπευτικού λειτουργήματος δεν μπορεί από του να είναι στοιχείο αναζωογόνησης. Ιδιαίτερα δε όταν απευθύνεται εποπτικά προς τους νεότερους, θεωρώ ότι ο χώρος της σκέψης και των συναισθημάτων που δημιουργεί ο λόγος του Casement αποτελούν ό, τι πιο διδακτικό και γνήσιο. Θα έλεγα ότι το βιβλίο αυτό αποτελείτο επιστέγασμα μιας μακράς και συνεπούς πορείας και είναι από τα εξέχοντα στο είδος του για κάθε κλινικό ψυχολόγο, ψυχοθεραπευτή, ψυχαναλυτή ή, ακόμη και ψυχίατρο. Με γλώσσα απλή αλλά μεστή σε μηνύματα και παροτρύνσεις το έργο του Casement μας φέρνει κοντύτερα σ' αυτά που όλοι θεωρούμε "σωστά" αλλά λίγοι επιλέγουμε να τα υιοθετήσουμε όταν βρισκόμεθα μέσα στον τρισδιάστατο χώρο του εαυτού μας, του ασθενή και του πλαισίου που μας περιβάλει.


Επιστρέψατε στα Περειχόμενα